زیبایی درآفرینش

۳۰ شهریور ۱۳۹۸

زیبایی درآفرینش

خدایى كه هر چيز را آفريد             به نيكوترين وجه كردش پديد

ببين كآدمى را به روز نخست          ز خاك و گلى پاك كردى درست[۱]

خداوند متعال می­فرماید: «الَّذِى أَحْسَنَ كلُ‏َّ شىَ‏ْءٍ خَلَقَهُ  وَ بَدَأَ خَلْقَ الْانسَانِ مِن طِينٍ»[۲]

«او همان كسى است كه هر چه را آفريد، نيكو آفريد و آفرينش انسان را از گِل آغاز كرد.»

كلمه” حسن” عبارت است از هر چيزى كه بهجت آورد و انسان به سوى آن رغبت كند، و اين حالت سه قسم است، يكى اينكه عقل آن را نيكو بداند، دوم اينكه از نظر هواى نفس نيكو باشد، سوم از نظر حسى زيبا و نيكو باشد. البته اين تقسيمى است براى زيبايى از نظر ادراكات سه‏گانه انسان و حقيقت حسن عبارت است از سازگارى اجزاى هر چيز نسبت به هم، و سازگارى همه اجزا با غرض و غايتى كه خارج از ذات آن است. بنا بر اين، زيبايىِ روى به معناى جور بودن و سازگار بودن اجزاى صورت از چشم و ابرو و بينى و دهان و غيره است، و حسن عدالت سازگاري­اش با غرضى است كه از اجتماع مدنى منظور است، و آن به اين است كه در جامعه هر صاحب حقى به حق خود برسد، و همچنين است حسن هر چيز ديگر.[۳]

أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقَهُ

این بخش از آیه به معنای آن است که به هر موجودى آن داد كه در خور او بود. مثلا به شير دندان شير داد و به انسان دندان انسان و به عقاب نوك عقاب. اگر هر يك از اينها نه آن چنان بود كه اكنون هست، براى زندگى او مناسب نمى‏بود. هر چيزى در حد خود متناسب و متكامل است و با شرايط زيست و طبيعت او هماهنگ.[۴] هر شیئ ممكنى را به­ قدر قابليّت و استعداد او، در منتهى درجه حسن و صفاتى كه ممكن است دارا باشد، آن را به زيور وجود آراسته گردانيده و مطابق علم ازلى و حكمت الهى او را به بهترين نظام و نيكوترين صورتى كه در خور ماهيّت و حقيقت وى است، تنظيم گردانيده.[۵] و اين جمله سه معنى شده است: ۱- محكم و استوار آفريد. ۲- پيش از آفرينش مي­دانست چگونه بسازد، بى‏آنكه كسى به او بياموزد. ۳- هر چيزى را به حكمت و خوبى آفريد، و اين معنى مي­فهماند كه خدا كفر و زشتي­ها را نيافريده است.[۶]

آرى اوست كه انواع عطرهاى دل‏انگيز را به گل­هاى گوناگون مى‏بخشد و اوست كه به خاك و گل روح و جان مى‏دهد و از آن انسانى آزاده و باهوش مى‏سازد و نيز از همين خاك تيره گاه انواع گل­ها، گاه انسان و گاه انواع موجودات ديگر مى‏آفريند و حتى خود خاك نيز در حد خود، آنچه را بايد داشته باشد، دارا است.[۷]

در آیه شریفه دیگری، زیبایی در آفرینش چنین بیان شده است: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْانسَانَ فىِ أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ»؛[۸] «كه ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم،» تقويم به معنى درآوردن چيزى به صورت مناسب، و نظام معتدل و كيفيت شايسته است، و گستردگى مفهوم آن اشاره به اين است كه خداوند انسان را از هر نظر موزون و شايسته آفريد، هم از نظر جسمى، و هم از نظر روحى و عقلى، چراكه هرگونه استعدادى را در وجود او قرار داده، و او را براى پيمودن قوس صعودى بسيار عظيمى آماده ساخته، و با اين كه انسان «جِرم صغيرى» است، «عالم كبير» را در او جا داده و آنقدر شايستگي­ها به او بخشيده كه لايق خلعت «و لقد كرمنا بنى آدم[۹]؛ ما فرزندان آدم را كرامت و عظمت بخشيديم» شده است.[۱۰]

أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ

به­درستى كه آفريديم جنس آدمى را فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ[۱۱] يعنى بهترين و نيكوترين تعادل و تناسب و قوامى كه در اندام و حواس ظاهرى و باطنى هر انسان به كار رفته است.[۱۲] ابن عبّاس گويد: “در زيباترين صورت يعنى مستوى­القامه و مستقيم و ساير حيوانات سرافكنده و افتاده بر صورت هستند، مگر آدمى و بعضى گفته‏اند اراده كرده از أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، اين­كه ايشان را ايجاد كرد بر كمال در نفوس خودشان و اعتدال در جوارح و اعضايشان و آن­ها را از ديگران جدا كرد، به سخن­گفتن و تشخيص­دادن و تدبير امور نمودن و غير اين­ها از آنچه انسانى به آن مشخّص و ممتاز مي­گردد، و در اين نيز اشاره به حال جوانى و شباب است.[۱۳]

 

[۱]. امید مجد، ترجمه شعری قرآن کریم، ص۴۱۵٫

[۲]. سوره سجده، آیه۷٫

[۳]. سيد محمد باقر موسوى همدانى، ترجمه تفسیر الميزان، ج۱۶، ص۳۷۲٫

[۴]. سید محمدتقی مدرسی، تفسير هدايت، ج۱۰، ص۱۷۵٫

[۵]. سیده نصرت امین، مخزن العرفان در تفسير قرآن، ج۱۰، ص۱۷۰٫

[۶]. ابراهیم عاملی، تفسير عاملي، ج‏۷، ص۱۴۱٫

[۷]. ناصر مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج۱۷، ص۱۲۳٫

[۸]. سوره تین، آیه۴٫

[۹]. سوره اسراء، آیه۷۰٫

[۱۰]. احمدعلی بابایی، برگزيده تفسير نمونه، ج‏۵، ص۵۳۵٫

[۱۱]. ملا فتح­الله کاشانی، تفسير منهج الصادقين في إلزام المخالفين، ج‏۱۰، ص۲۹۰٫

[۱۲]. محمدجواد نجفی خمینی، تفسير آسان، ج‏۱۸، ص۳۱۹٫

[۱۳]. جمعی از مترجمان، ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏۲۷، ص۱۶۸٫

دیدگاهتان را بنویسید